دسته: مقالات : مهرالدین مشید

 از ادعای حقیقت دینی تا بهره‌برداری سیاسی و مالی

نشر کتاب منسوب به ملا هبت‌الله، رهبر طالبان، با عنوان «عقیدهٔ اهل سنت و جماعت»، تنها یک رویداد فرهنگی یا دینی نیست؛ بلکه می‌تواند از منظر محتوای اعتقادی، اهداف سیاسی و پیامدهای اجتماعی نیز مورد بررسی قرار گیرد. پرسش اساسی این است که آیا هدف از نشر این کتاب، توضیح آموزه‌های دینی است یا ترویج قرائتی خاص از دین که در چارچوب فکری و سیاسی طالبان قرار می‌گیرد؟ هنگامی که حامیان متعصب آن، کتاب را به‌منزلهٔ ویزا و پاسپورت بهشت معرفی می‌کنند، ضرورت نقد عقلانی و بررسی محتوای آن دوچندان می‌شود؛ زیرا هیچ کتابی صرف به دلیل انتساب به یک رهبر دینی، از نقد و ارزیابی مصون نیست.

ادامه خواندن کتابی در خدمت ایمان یا ابزاری برای تحکیم قدرت مهرالدین مشید

رهایی افغانستان در کرو ساز و کار ملی، نه رهبر نجات بخش

افغانستان بار دیگر در برابر یک وضعیت پیچیده و خطرناک قرار گرفته است. درگیری‌های داخلی، فشارهای امنیتی، محدودیت‌های سیاسی و اجتماعی، و اکنون تشدید خصومت میان طالبان و پاکستان، بحران افغانستان را از یک منازعه صرف داخلی فراتر برده است. در اول اکتبر ۲۰۲۶، یوناما اعلام کرد که در حملات هوایی اخیر در کنر و هلمند دست‌کم ۱۰ غیرنظامی، که بیشتر آنان کودک بودند، کشته و ۹ نفر زخمی شده‌اند؛ این نهاد همچنین گفته است که در سال ۲۰۲۶ بیش از ۱۱۰۰ مورد تلفات و جراحات غیرنظامیان ناشی از خشونت‌های فرامرزی را ثبت کرده است. 

ادامه خواندن  ابتکار ملی؛ یگانه راه گذار به صلح پایدار و حاکمیت قانون : مهرالدین مشید

سیاست‌زدگی در افغانستان؛ ریشه‌های ساختاری و پیامدهای انسانی

سیاست در جوامع مدرن، در اصل، ابزاری برای سازمان‌دهی قدرت، تأمین منافع عمومی، حل مسالمت‌آمیز اختلافات و تحقق عدالت اجتماعی است؛ اما زمانی که سیاست از جایگاه ابزار مدیریت جامعه خارج شود و به محور اصلی هویت، روابط اجتماعی، داوری‌های اخلاقی و رقابت‌های روزمره تبدیل گردد. در این صورت پدیده‌ای شکل می‌گیرد که می‌توان آن را «سیاست‌زدگی» نامید. سیاست زدگی یعنی زمانی که سیاست از خدمت به مردم فاصله می گیرد. با تاسف که افغانستان سخت درگیر منازعه و محرومیت های شدید اجتماعی؛ پس از دهه‌ها جنگ، مداخله خارجی، رقابت‌های قدرت و بحران‌های پی‌درپی سیاسی، با پیامدهای گسترده سیاست زده گی روبه‌رو است. در این کشور، سیاست در بسیاری موارد به‌جای آنکه فرایند و روش حل اختلاف ها و تأمین منافع عمومی باشد، برعکس خود به بخشی از چرخه منازعه تبدیل شده است.

ادامه خواندن افغانستان و بحران سیاست‌زدگی؛ جامعه‌ای گرفتار منازعه و محرومیت : مهرالدین مشید

تحلیلی دربارهٔ سکوت سیاسی، نارضایتی اجتماعی و امکان همگرایی شهروندی در افغانستان

در تاریخ جوامع سیاسی، سکوت همواره معنای واحدی نداشته و از آن تعبیر های متفاوتی شده است. این سکوت گاهی نشانهٔ رضایت و گاهی هم محصول ترس، درماندگی، محرومیت از امکان اعتراض یا نبود سازمان‌های مستقل برای بیان خواست‌های جمعی بوده است. در برخی شرایط نیز سکوت، صورت پنهان نارضایتی‌ای است که هنوز نتوانسته است به زبان سیاسی، کنش مدنی و مطالبهٔ سازمان‌یافته تبدیل شود. از همین‌رو، فهم سکوت در جامعهٔ افغانستان، به‌ویژه در میان بخش‌هایی از جامعهٔ پشتون شامل روشنفکران، آموزش یافته گان و شهرنشین، در برابر حاکمیت طالبان، نیازمند عبور از تفسیرهای ساده‌انگارانه و ورود به تحلیل ساختار قدرت، مناسبات اجتماعی، تجربهٔ تاریخی و تحولات نسلی است.

ادامه خواندن سکوت پشتون‌ها در برابر طالبان؛ آتشی زیر خاکستر : مهرالدین مشید

از راست و چپ تا طالبان؛ ضرورت توافق ملی برای عبور از بحران تاریخی افغانستان

افغانستان پس از چندین دهه جنگ، مداخلهٔ خارجی، رقابت‌های ایدئولوژیک، فروپاشی نهادهای دولتی و منازعات قدرت، همچنان با بحران عمیق مشروعیت سیاسی، محرومیت اجتماعی و فقدان یک نظام فراگیر روبه‌رو است. تجربهٔ تاریخی کشور نشان داده است که حذف رقیبان، انحصار قدرت و تحمیل یک قرائت سیاسی یا ایدئولوژیک، نه‌تنها به ثبات پایدار در این کشور نینجامیده؛ بلکه زمینهٔ بازتولید خشونت و بی‌اعتمادی را نیز فراهم کرده است.

ادامه خواندن آیا زمان همگرایی نیروهای سیاسی افغانستان فرا نرسیده است؟ : مهرالدین مشید

افغانستان امروز در نقطه‌ای حساس از تاریخ معاصر خود قرار دارد؛ نقطه‌ای که در آن مسئله کشور دیگر صرف پایان یک جنگ یا تثبیت یک حکومت نیست؛ بلکه فراتر از آن، پرسش بنیادی‌تر این است که افغانستان با چه نوع نظم سیاسی و اجتماعی می‌تواند از چرخه تاریخی خشونت، انحصار قدرت و فروپاشی سیاسی عبور کند؟ پس از دهه‌ها جنگ، افغانستان وارد مرحله‌ای شده است که در آن کاهش نسبی جنگ سراسری الزاماً به معنای برقراری صلح پایدار نیست. گزارش‌های اخیر سازمان ملل نشان می‌دهد که در کنار کنترل گسترده سرزمینی طالبان، محدودیت‌های شدید بر زنان و دختران، محدودیت آزادی بیان و رسانه‌ها، فشار بر گروه‌های اجتماعی و تداوم تهدید گروه‌های تروریستی همچنان از مسائل اساسی کشور است. هم‌زمان، پیامدهای اقتصادی و اجتماعی جنگ‌های گذشته و بحران انسانی همچنان بر زندگی میلیون‌ها شهروند سنگینی می‌کند.

ادامه خواندن افغانستان در دوراهی تاریخ؛ تداوم بحران یا گذار به حاکمیت قانون : مهرالدین مشید

چه کسی باید ابتکار خروج از جنگ را به دست گیرد؟

افغانستان بار دیگر در برابر مرحله‌ای حساس از تاریخ خود قرار گرفته است. تشدید رویارویی میان طالبان و مخالفان مسلح، گسترش ناامنی، بحران اقتصادی و اجتماعی و، در کنار آن، افزایش تنش نظامی میان افغانستان و پاکستان، وضعیت کشور را از یک بحران داخلی فراتر برده و به بحرانی چندلایه تبدیل کرده است؛ بحرانی که اگر مهار نشود، می‌تواند افغانستان را بیش از پیش به میدان رقابت‌های امنیتی و ژئوپلیتیکی منطقه تبدیل کند.

در چنین شرایطی، پرسش اساسی دیگر تنها این نیست که «چه کسی پیروز جنگ خواهد شد؟»؛ بلکه پرسش مهم‌تر این است که چه کسی می‌تواند ابتکار سیاسی لازم برای متوقف‌کردن چرخه جنگ و پایان‌دادن به بحران کنونی کشور را به دست گیرد؟ یگانه راه عبور از این بحران و گذار از سیاست قدرت به سیاست شهروندی، شکل‌گیری یک ابتکار ملی برای نجات افغانستان از چرخه جنگ است؛ ابتکاری که در پرتو آن، صلح پایدار، استقلال سیاسی و حاکمیت عادلانه و شهروند‌محور در کشور پایه‌گذاری شود. چنین ابتکاری باید بر اراده مردم، مشارکت فراگیر و برابری شهروندان و نه بر جابه‌جایی یک انحصار قدرت با انحصاری دیگر استوار باشد.

ادامه خواندن افغانستان در آستانه بحران چند لایه؛ ابتکار خروج از جنگ : مهرالدین مشید

بزرگ‌نمایی رهبران؛ ناسپاسی به آرزو های مردم افغانستان

رخدادهای سیاسی و نظامی شش دهه اخیر افغانستان، از کودتا های سنبله ۱۳۵۲ و ثور ۱۳۵۷ تا جنگ‌های داخلی، نخستین دوره حاکمیت طالبان، نظام جمهوری پس از ۲۰۰۱ و بازگشت طالبان در سال ۲۰۲۱، فرصتی تاریخی برای ارزیابی کارنامه جریان‌ها و رهبران سیاسی این کشور فراهم کرده است. بررسی این دوره نشان می‌دهد که بسیاری از بحران‌های افغانستان را نمی‌توان صرف به مداخله خارجی یا شرایط ساختاری نسبت داد؛ بلکه تصمیم‌ها، رقابت‌های قدرت، ضعف نهادسازی، انحصارگرایی، خشونت سیاسی و شکست در ایجاد سازوکارهای فراگیر مشارکت سیاسی نیز در شکل‌گیری و تداوم بحران های افغانستان نقش مهمی داشته‌اند. پژوهش‌های تاریخی درباره دوره‌های مختلف نیز نشان می‌دهند که منازعات درون‌گروهی، رقابت میان نخبگان، شبکه‌های حامی‌پروری و ضعف نهادهای سیاسی فراگیر، از عوامل مهم در تضعیف دولت و تشدید بی‌ثباتی بوده‌اند. در چنین شرایطی، قدرت بیشتر بر روابط شخصی، وفاداری‌های گروهی و رقابت نخبگان استوار می‌شود و مشارکت واقعی شهروندان در تصمیم‌گیری‌های سیاسی به حاشیه می‌رود؛ وضعیتی که زمینه را برای انحصار قدرت، بی‌اعتمادی اجتماعی و تکرار چرخه‌های بحران فراهم می‌کند

ادامه خواندن از قهرمان‌سازی تا نقد تاریخی؛ بازخوانی کارنامه رهبران در شش دهه اخیر : مهرالدین مشید

             زنجیر های ناپیدای ایدئولوژی 

انسان موجودی معناجو است. او برای فهم جهان پیرامون خود، شناخت جایگاه خویش در جامعه و تفسیر مناسبات قدرت، عدالت، آزادی و نابرابری، به چارچوب‌های فکری نیاز دارد. ایدئولوژی یکی از مهم‌ترین چارچوب‌هایی است که انسان از طریق آن می‌کوشد جهان اجتماعی و سیاسی را فهم و برای تغییر آن راهی پیدا کند. از این منظر، ایدئولوژی در ذات خود یک پدیده منفی نیست و نه مترادف با فریب و خشونت؛ بلکه می‌تواند مجموعه‌ای از مفاهیم، ارزش‌ها و تصورات منسجم درباره جامعه و آینده مطلوب باشد.

ایدئولوژی در اصل به معنای دروغ، شر یا خشونت نیست؛ زیرا در علوم سیاسی و اجتماعی، ایدئولوژی می‌تواند مجموعه‌ای از مفاهیم و ارزش‌ها برای تفسیر جهان اجتماعی و سیاسی و جهت‌ دهی به عمل باشد. مسئله زمانی خطرساز می‌شود که این چارچوب تفسیری، خود را حقیقت مطلق و مصون از نقد تلقی نماید. این تمایز در ادبیات کلاسیک ایدئولوژی، از مارکس و مانهایم تا گرامشی و آلتوسر، اهمیت اساسی دارد. 

ادامه خواندن ایدئولوژی سایه ای سنگین برفراز اندیشه ها: مهرالدین مشید

افغانستان میان مهندسی قدرت و بازی امنیتی طالبان و پاکستان

طالبان از روزی که  قدرت سیاسی افغانستان را در اختیار گرفتند، با یک مسئله اساسی روبه‌رو بوده‌اند؛ آن اینکه چگونه حکومتی را که از مسیر انتخابات و یک توافق سیاسی ملی به وجود نیامده است، به یک نظم سیاسی پایدار تبدیل کنند؟ پاسخ طالبان تاکنون به این پرسش نه از مسیر ایجاد یک قرارداد سیاسی جدید با مردم؛ بلکه از مسیر تمرکز قدرت، کنترل اجتماعی، محدودسازی مخالفان و گسترش ساختارهای امنیتی شکل گرفته است. بنابراین، طالبان  به‌جای آنکه مسئله افغانستان را به‌عنوان یک بحران چندلایه سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و امنیتی تعریف و برای حل ریشه‌ای آن برنامه‌ریزی کنند، بخش مهمی از ظرفیت سیاسی و امنیتی خود را صرف تثبیت انحصار قدرت، درگیری با مردم  و کنترل مردم کرده‌اند. این رویکرد طالبان این پرسش را در افکار تداعی می کند که آیا پشت درگیری های داخلی و خارجی طالبان بک منطق مشترک وجود دارد؟

ادامه خواندن درگیری طالبان  با مردم؛ فرار از حل بحران افغانستان : مهرالدین مشید

باور بر این بوده است که نویسندگان داستان‌ها و رمان‌ها، بیش از هر چیز، حالات درونی، خواست‌ها، آرزوها و تمایلات خویش را در آثارشان بازتاب می‌دهند؛ اما اگر نوشته‌های گوناگون فکری، تاریخی، اعتقادی و فرهنگی نیز با دقت خوانده شوند، درمی‌یابیم که این تأثیرگذاری تنها به ادبیات داستانی محدود نمی‌شود؛ بلکه بسیاری از مفاهیمی که نویسنده درباره تاریخ، دین، جامعه، انسان و فرهنگ بیان می‌کند، به‌گونه‌ای مستقیم یا غیرمستقیم، از جهان‌بینی، تجربه زیسته، رنج‌ها، امیدها، ترس‌ها و آرمان‌های خود او سرچشمه می‌گیرد. از همین‌رو، هیچ نوشته‌ای را نمی‌توان به صورت کامل فارغ از تأثیر تمایلات، باورها و پیش‌فرض‌های نویسنده دانست.

برای نمونه، هنگامی که شریعتی می‌گوید: «علی سر خویش را در چاه مدینه فرو می‌برد و فریاد می‌زد تا کسی راز دلتنگی‌های علی و رنج‌های بیکران علی را نداند»، این سخن را می‌توان بیش از آنکه صرف گزارشی از حالات روحی علی دانست، نوعی بازتاب تجربه و رنج خود شریعتی نیز تلقی کرد؛ گویی شریعتی در سیمای علی، بخشی از خویشتنِ تاریخی و اجتماعی خود را می‌دید و با زبان علی از تنهایی، اعتراض و رنج انسان روشنفکر و آرمان‌خواه زمانه خویش سخن می‌گفت.

ادامه خواندن   تاریخ در آینهٔ نویسنده؛ از حقیقتِ روایت تا روایتِ حقیقت: مهرالدین مشید

جایگاه مردم افغانستان در میدان رقابت های کشور ها

افغانستان پس از سقوط نظام جمهوریت در اگست ۲۰۲۱ وارد مرحله‌ای متفاوت از تاریخ معاصر خود شد. خروج نیروهای آمریکایی و ناتو در ظاهر پایان یک دوره بیست‌ ساله مداخله نظامی غرب بود؛ اما پایان حضور نظامی غرب به معنای پایان اهمیت ژئوپولیتیکی افغانستان نبود. برعکس، افغانستان امروز در مرکز مجموعه‌ای از رقابت‌ های منطقه‌ای قرار گرفته است؛ رقابتی که در آن روسیه به‌ دنبال امنیت و نفوذ منطقه‌ای، چین به‌دنبال ثبات مرزی و منافع اقتصادی، هند به‌دنبال حفظ نفوذ و موازنه در برابر پاکستان و چین، ایران به‌ دنبال امنیت مرزها و منافع اقتصادی، پاکستان به‌ دنبال مدیریت تهدیدات مرزی، و آمریکا و کشورهای غربی بیشتر به‌ دنبال مقابله با تروریسم، مدیریت مهاجرت و جلوگیری از تبدیل افغانستان به پایگاه تهدیدات فرامرزی هستند. بنابراین، مسئله افغانستان دیگر صرف مسئله «طالبان و مخالفان طالبان» نیست؛ بلکه به مسئله‌ای در تقاطع امنیت منطقه‌ای، رقابت قدرت‌های بزرگ، اقتصاد، تروریسم، مهاجرت و مشروعیت بین‌المللی تبدیل شده است که این همه به بهای بازی با سرنوشت مردم افغانستان ادامه دارد.

ادامه خواندن افغانستان؛ میدان رقابت قدرت‌ها پس از خروج آمریکا: مهرالدین مشید

بازگشت طالبان به قدرت در ۱۵ اگست ۲۰۲۱ تنها یک جابه‌جایی سیاسی در افغانستان نبود؛ بلکه آغاز مرحله‌ای تازه در ساختار قدرت، رابطه دولت و جامعه و تعریف مفهوم «شهروند» در این کشور بود. طالبان پس از تصرف کابل، نه یک نظام سیاسی مشارکت‌محور و مبتنی بر نمایندگی گروه‌های اجتماعی؛ بلکه ساختاری متمرکز بر اقتدار امیر و شبکه رهبری خود ایجاد کردند. در این ساختار، احزاب سیاسی اجازه فعالیت ندارند، انتخابات و رقابت سیاسی وجود ندارد و قدرت اجرایی در عمل در انحصار طالبان قرار گرفته است. 

از این منظر، موضوع افغانستان تنها مسئله محدودیت آزادی‌های سیاسی یا سرکوب مخالفان نیست؛ بلکه هر روزی که از حاکمیت طالبان در این کشور می‌گذرد، پرده‌های بیشتری از سیمای واقعی این گروه کنار می‌رود و چهره واقعی رهبران آن آشکارتر می‌شود. طالبان تنها در پی مسخ دین و تهی‌کردن ارزش‌های واقعی آن از محتوای انسانی و اخلاقی نیستند؛ بلکه به نظر می‌رسد پروژه‌ای فراتر از آن را دنبال می‌کنند که هدف آن تصفیه و ایجاد دیوارهای فولادین میان مذاهب، ملیت‌ها و زبان‌های افغانستان و تبدیل تفاوت‌های طبیعی و تاریخی جامعه به ابزار سلطه و حذف است. پرسش عمیق‌تر این است که آیا سیاست‌ های طالبان به تدریج به سمت بازتعریف هویت افغانستان بر اساس یک قرائت خاص قومی، مذهبی، فرهنگی و زبانی در حال حرکت است؟

ادامه خواندن طالبان؛ از سرکوب مخالفان تا مهندسی حذف هویت‌ها:

فارسی‌ستیزی؛ چهره پنهان سیاست زبانی طالبان

برای بررسی  دقیق و منصفانه دشمنی طالبان با زبان فارسی، بهتر است میان دشمنی با زبان فارسی و سیاست زبانیِ برتری‌جویانه تفاوت قایل شویم. شواهد موجود نشان می‌دهد که در دوره طالبان، به‌ویژه پس از ۲۰۲۱، فشار بر کاربرد رسمی و نمادین دری/فارسی افزایش یافته است؛ اما این فشار همیشه در قالب یک فرمان صریح برای «ممنوعیت فارسی» ظاهر نشده است. یک پژوهش تازه در سال ۲۰۲۶ نیز همین الگو را «حاشیه‌راندن دری از طریق ابهام و ترجیح نهادی پشتو» توصیف می‌کند. 

زبان فارسی در افغانستان تنها وسیلهٔ گفت‌وگو نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ، ادبیات، دیوان‌سالاری، فرهنگ شهری، هویت و حافظهٔ مشترک تاریخی افغانستان است. فراتر از این‌ها، زبانِ شاهنامه، بوستان و گلستان، و میراث فکری و ادبی حافظ، مولانا و ده‌ها شخصیت بزرگ ادبی و فرهنگی است. نادیده گرفتن چنین میراثی، مصداق پنهان کردن آفتاب با دو انگشت است.

ادامه خواندن  دشمنی با فارسی؛ بازتاب سیاست زبانی برتری‌جویانه طالبان: مهرالدین مشید

مردم افغانستان پس از سرنگونی دور نخست حاکمیت طالبان، توانستند در پرتو توافق بن، سپری‌کردن دوره‌های حکومت موقت و انتقالی، تصویب قانون اساسی و برگزاری انتخابات، به نظامی تحت عنوان «جمهوریت» دست یابند. از این منظر، می‌توان گفت جمهوریت ودیعه‌ای بود که با کمک‌های نظامی، مالی و سیاسی جامعه جهانی در افغانستان شکل گرفت؛ اما در بیست سال حاکمیت پر از فسادِ دولت‌های حامد کرزی و اشرف غنی، نه‌تنها نهادهای دموکراتیک و مردم‌سالار آن‌گونه که باید نهادینه نشدند؛ بلکه برعکس، هر دو حکومت با تأثیرپذیری از عصبیت‌های قومی، رقابت‌های گروهی و خودخواهی‌های شخصی، نتوانستند با فساد، غارت دارایی‌های عامه و فروپاشی اعتماد عمومی مقابله کنند.

ادامه خواندن از بیست سال جمهوریت قلابی تا پنج سال امارت استبدادی طالبان: مهرالدین مشید

 افغانستان در بن‌بست پیچیده؛ روزنه‌های امید برای گشایش

 این پرسش، دغدغه فکری هر شهروند افغانستان است که با توجه به حکومت انحصاری، استبدادی و انعطاف‌ناپذیر طالبان و نیز اختلاف‌ها و پراکندگی میان مخالفان آنان، سرنوشت افغانستان و مردم آن را چگونه می‌توان پیش‌بینی کرد و تا چه اندازه می‌توان به شکستن بن‌بست کنونی امیدوار بود؟ فضای تیره و سنگینی که  طالبان بر مردم  افغانستان تحمیل کرده نه تنها خشم و غضب بی پیشنه ای را  در جامعه به بار آورده؛ بلکه بر بی‌اعتمادی و بدبینی میان مردم نیز افزوده است. در چنین فضای مه آلود و پرتنش؛ دشنام‌های قومی، اهانت‌های تباری، خصومت‌های زبانی، تنش‌های مذهبی، رقابت‌های سیاسی و درگیری‌های نظامی چنان درهم آمیخته‌اند که گاه تشخیص مرز میان اعتراض سیاسی، مقاومت در برابر استبداد و خصومت‌های قومی دشوار شده است. کار به جایی رسیده است که برخی آشکارا خواهان آن‌اند که ماهیت جنگ افغانستان را قومی تعریف کنند و به جای رویارویی با یک نظام سیاسی و ایدئولوژیک، جامعه را به پرتگاه جنگ قومی بکشانند.

ادامه خواندن قومی‌سازی جنگ؛ ترفند طالبان برای بقای انحصار قدرت: مهرالدین مشید

ایدئولوژیک شدن دین و فلسفه؛ آغاز فاجعه

دین و فلسفه، در بنیاد خود، دو کوشش بزرگ انسانی برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های اساسی درباره حقیقت، انسان، اخلاق، معنا و زندگی‌اند. دین بیشتر بر ایمان، وحی، معنویت و نسبت انسان با امر قدسی تکیه دارد و فلسفه بر پرسش، استدلال، نقد و جست‌وجوی عقلانی حقیقت؛ اما هنگامی که هر یک از این دو از یک منبع تفکر و پرسشگری به یک نظام بسته و ایدئولوژیک تبدیل می شود، ماهیت آن دگرگون می‌گردد. در این مرحله، اندیشه دیگر در جست‌وجوی حقیقت نیست؛ بلکه حقیقت را از پیش تعیین‌شده می‌پندارد و از انسان می‌خواهد خود را با آن وفق دهد. این بیانگر این واقعیت است که فاجعه نه در دین یا فلسفه؛ بلکه در ایدئولوژیک‌ شدن آن‌ها است؛ یعنی زمانی که یک نظام فکری خود را مالک انحصاری حقیقت بداند و نقد، پرسش و تکثر را تهدید تلقی کند.

ادامه خواندن وقتی دین و فلسفه به ایدئولوژی بدل می‌شوند: مهرالدین مشید

پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، افغانستان وارد مرحله‌ای تازه از تحولات سیاسی و امنیتی شده است. اگر سال‌های نخست حاکمیت طالبان را بتوان دوره تثبیت قدرت، بازسازی ساختارهای امنیتی و ایجاد نوعی آرامش نسبی پس از چهار دهه جنگ و بی‌ثباتی دانست، ظهور و گسترش جبهه‌های مسلح مخالف طالبان و تحولات اخیر در برخی مناطق کشور، از جمله تصرف ولسوالی یفتل به‌وسیله نیروهای «سپاهیان میهن» و به دنبال آن ظهور جبهه های جدید و گسترش عملیات های نظامی می‌تواند نشانه آغاز مرحله‌ای متفاوت در معادلات سیاسی و امنیتی افغانستان باشد که معادله های سیاسی و امنیتی کنونی را دگرگون سازد. اهمیت این تحول صرف در تصرف یک ولسوالی یا ظهور یک جبهه نظامی جدید خلاصه نمی‌شود؛ بلکه اهمیت اصلی آن در تغییر تصور حاکم از وضعیت سیاسی و امنیتی کشور است. اگر طالبان تصور کنند که توانسته‌اند چرخه مقاومت و بی‌ثباتی را برای همیشه مهار کنند و وضعیت موجود را پایان بحران افغانستان تلقی کنند، ممکن است با همان خطای تاریخی مواجه شوند که بسیاری از حکومت‌های پیشین افغانستان مرتکب شدند. این به معنای اشتباه گرفتن «سکوت جامعه» با «رضایت مردم» و «کنترل سرزمین» با «مشروعیت سیاسی» است که ناشی از محاسبات غیرواقعی معادله قدرت در افغانستان است.

ادامه خواندن  پس از پنج سال؛ آغاز شمارش معکوس برای پایان یک دور باطل: مهرالدین مشید

۱۵ اگست ۲۰۲۱ را نباید صرف به‌عنوان روز ورود طالبان به کابل و پایان حکومت جمهوری به یاد آورد. این تاریخ را باید نقطه تلاقی و آشکارشدن مجموعه‌ای از شکست‌های سیاسی، نهادی، اجتماعی، امنیتی و اخلاقی دانست؛ شکست‌هایی که در طول دو دهه شکل گرفتند و سرانجام در چند روز به فروپاشی یک نظام سیاسی انجامیدند. بدور از روایت های ساده انگارانه، نه می‌توان همه مسئولیت را بر دوش اشرف غنی گذاشت، نه می‌توان کرزی و رهبران جهادی و احزاب سیاسی را از مسئولیت مبرا کرد، نه می‌توان نقش امریکا و متحدانش، پاکستان و طالبان را نادیده گرفت و نه می‌توان مردم افغانستان را صرف قربانی بی‌اختیار دانست؛ زیرا ۱۵ اگست حاصل شکست یک فرد نه؛ بلکه حاصل شکست یک «اکوسیستم سیاسی» یعنی ساختار و شبکه قدرت سیاسی بود که مجموعه‌ای از حکومت، احزاب، رهبران، نهادها، مردم، رسانه‌ها، گروه‌های قومی و اجتماعی، اقتصاد، نیروهای امنیتی و عوامل خارجی را در بر می گیرد که همگی بر یکدیگر تأثیر گذار بودند و در کنار هم نظام سیاسی را شکل داده بودند.

ادامه خواندن ۱۵- اگست روزی که نه‌تنها جمهوریت؛ بلکه رویاهای یک ملت فرو ریخت : مهرالدین مشید

فردای افغانستان و چگونگی عبور از وضعیت موجود

در شرایط کنونی، افغانستان در یکی از پیچیده‌ترین و سرنوشت‌سازترین مقاطع تاریخ معاصر خود قرار دارد. بن‌بست سیاسی، انزوای بین‌المللی، رکود اقتصادی، مهاجرت گسترده نخبگان، محدودیت‌های اجتماعی و کاهش سرمایه انسانی، همگی این پرسش را مطرح می‌کنند که آیا این وضعیت پایدار خواهد ماند یا زمینه‌های تغییر در حال شکل‌گیری است. پاسخ به این پرسش نیازمند نگاهی واقع‌بینانه به ظرفیت‌های داخلی، تحولات منطقه‌ای و نظام بین‌الملل است؛ زیرا آینده افغانستان نه تنها به اراده بازیگران داخلی؛ بلکه به تعامل میان عوامل داخلی و خارجی نیز وابسته است.

آنچه مسلم است، هیچ وضعیتی در سیاست برای همیشه ثابت نمی‌ماند. تجربه تاریخ نشان داده است که حکومت‌هایی که نتوانند میان قدرت، مشروعیت و کارآمدی توازن برقرار کنند، دیر یا زود با فشارهای فزاینده روبه‌رو می‌شوند.

ادامه خواندن افغانستان در بن‌بست؛ راه‌های برون‌رفت و چشم‌انداز آیند:مهرالدین مشید

افغانستان در طول تاریخ معاصر خود، به‌ویژه در پنج دهه اخیر، یکی از پرآشوب‌ترین دوره‌های سیاسی و اجتماعی خویش را تجربه کرده است. جنگ‌های پی‌درپی، فروپاشی نهادهای دولتی، مداخله های بیرونی، رشد جریان‌های افراطی و حالا هم تندروی های قومی بیمارگونه، این کشور را در چرخه‌ای از خشونت، بی‌ثباتی و بحران مشروعیت گرفتار ساخته است. با تاسف مردمی قربانی این خشونت ها شده که بارها در برابر اشغال، استبداد و ناامنی ایستادگی کرده و هزینه‌های سنگینی پرداخته‌اند. آنان همواره امیدوار بوده‌اند که سرانجام کشوری مبتنی بر عدالت، قانون و کرامت انسانی  در کشور شان شکل گیرد؛ اما تداوم بحران‌های سیاسی و اجتماعی، این امیدها را با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده است.

ادامه خواندن  افغانستان ؛ در چنبره افراطیت دینی و تندروی قومی : مهرالدین مشید

در دو سده اخیر، یکی از مهم‌ترین رویکردها در فهم دین، قرائت تاریخی بوده است؛ رویکردی که می‌کوشد آموزه‌های دینی را در پرتو شرایط تاریخی، اجتماعی و فرهنگی عصر نزول تفسیر کند. این نگاه توانست بسیاری از ابهام‌های تفسیری را برطرف سازد و راه را برای گفت‌وگوی دین با جهان جدید هموار کند. با این حال، هنگامی که این رویکرد با نفی اعتبار فراتاریخی احکام دینی به گونه‌ای افراطی، همه مفاهیم و ارزش‌های دینی را صرف محصول شرایط تاریخی و اجتماعی زمان پیدایش دین دانست، خود با چالش‌های جدی روبه‌رو شد. در این حالت، دین از جایگاه یک حقیقت هدایت‌گر و فرازمانی فاصله گرفت و به پدیده‌ای صرف تاریخی و نسبی فروکاسته شد؛ امری که از دید بسیاری از اندیشمندان، به نوعی بن‌بست معرفتی انجامیده است.

ادامه خواندن قرائت های تاریخی وفراتاریخی دینی؛ازبن بست تا پادزهر : مهرالدین مشید

جرقه‌ای که آتش مقاومت را در سراسرافغانستان افروخت

  سقوط  جمهوریت در اگست ۲۰۲۱ و بازگشت طالبان به قدرت، نقطه عطفی در تاریخ معاصر افغانستان  بود. طالبان با تکیه بر پیروزی نظامی، کوشیدند خود را به‌عنوان تنها نیروی قادر به تامین امنیت و پایان دادن به پنج دهه جنگ معرفی کنند. کاهش نسبی درگیری‌های کلاسیک و فروکش کردن جنگ میان طالبان و نیروهای جمهوری پیشین، این تصور را در بخشی از افکار عمومی ایجاد کرد که افغانستان وارد مرحله‌ای از ثبات شده است. اما این ثبات، بیش از آنکه بر پایه مشروعیت سیاسی، رضایت عمومی و حکمرانی کارآمد استوار باشد، بر انحصار قدرت، کنترل امنیتی، حذف مخالفان و محروم ساختن زنان از کار و دختران از آموزش  تکیه دارد.  طالبان امنیت را بزرگترین دستاورد خود عنوان می کنند. این در حالی است که امنیت پایدار تنها در سایه اقتدار نظامی به دست نمی‌آید؛ بلکه حاصل تعامل میان مشروعیت سیاسی، عدالت اجتماعی، مشارکت شهروندان، توسعه اقتصادی و اعتماد عمومی است. هرگاه یکی از این ارکان دچار ضعف شود، ثبات ظاهری به تدریج جای خود را به شکننده گی ساختاری می‌دهد. از همین رو، بسیاری از دولت‌هایی که در ظاهر مقتدر به نظر می‌رسیدند، با نخستین تنش نظامی وارد بحران داخلی یا خارجی شده و به سرعت با فرسایش اقتدار و کاهش توان حکمرانی روبه‌رو می شوند.

ادامه خواندن تحولات بدخشان؛نشانه‌های سقوط یاپایان مأموریت طالبان : مهرالدین مشید

بنیادگرایی دینی و لیبرال‌دموکراسی؛ از سوخت‌رسانی تا امتم دهی به چرخه خشونت؟

جهان پس از پایان جنگ سرد، به‌رغم امیدهای فراوان برای گسترش صلح، دموکراسی و همکاری بین‌المللی، به صحنه ظهور موج‌های تازه‌ای از افراط‌گرایی، تروریسم، جنگ‌های فراملی و قطبی‌شدن جوامع تبدیل شد. در دهه ۱۹۹۰ بسیاری از نظریه‌پردازان، به‌ویژه فرانسیس فوکویاما، پیروزی لیبرال‌دموکراسی را پایان رقابت‌های ایدئولوژیک می‌دانستند؛ اما حوادثی چون حملات ۱۱ سپتامبر، جنگ‌های افغانستان و عراق، ظهور داعش، افزایش اسلام‌هراسی، گسترش راست افراطی در اروپا و آمریکا و رشد پوپولیسم نشان داد که تاریخ نه‌تنها پایان نیافته، بلکه وارد مرحله‌ای پیچیده‌تر شده است.

ادامه خواندن  رابطه متقابل افراط‌گرایی دینی، بحران‌های نظم لیبرال و بازتولید خشونت: نویسنده: مهرالدین مشید

گاهی تاریخ، تنها در کتاب‌ ها نوشته نمی شود؛ بلکه در خاطره‌های مردم نیز نفس می‌کشد. در لبخندهای فراموش‌شده، در کوچه‌هایی که کودکان بی‌آنکه از قوم و زبان یکدیگر بپرسند، بازی می‌کردند؛ در مکتب‌هایی که هم‌صنفی بودن از هر هویت دیگری ارزشمندتر بود؛ و در همسایگی‌هایی که دیوار خانه‌ها، دل‌ها را از هم جدا نمی‌کرد.  آن نسل را می‌توان «نسل فراسو» نامید؛ نسلی که از مرزهای تنگ هویتی عبور کرده و به بزرگ ترین سرمایه اجتماعی تبدیل شده بود. نسل فراسو؛ یعنی نسل خاطره‌های پاک، نسلی که ثابت کرد دوستی می‌تواند از مرزهای قوم و زبان عبور کند و انسانیت، به زیباترین زبان مشترک آدم‌ها بدل شود.

ادامه خواندن  نسل فراسو: که پیوندهای انسانی را بر مرزبندی‌های قومی و زبانی ترجیح میداد: مهرالدین مشید