دسته: فرهنگ و ادبیات و هنر

غلامدستگیرپنجشیری (زادهٔ ۱۳۱۲ خورشیدی/۱۹۳۳ – درگذشتهٔ ۵ دی ۱۴۰۱/۲۶ دسامبر ۲۰۲۲) شاعر، نویسنده و کنش‌گر سیاسیِ افغانستان بود که به‌ویژه به‌عنوان یکی از چهره‌های شعر سوسیالیستی و ادبیات انقلابی این کشور شناخته می‌شد. وی در دوره‌های مختلف در حوزه‌های آموزشی و دولتی فعالیت کرد و در جریان تحولات سیاسی افغانستان نقش‌های اجرایی نیز بر عهده داشت.

زندگی‌نامه و تحصیلات

غلام دستگیر پنجشیری زادهٔ روستای قابضان ولسوالی روخه، ولایتپنجشیر افغانستان و از قوم تاجیک بود. او آموزش ابتدایی را در پنجشیر گذراند و سپس وارد «دارالمعلمین» کابل شد. پنجشیری در سال ۱۳۳۷خورشیدی از رشتهٔ زبان و ادبیات دانشگاه کابل فارغ‌التحصیل شد. او در سال‌های نخست پس از فراغت از دانشگاه، عضو هیات تحریریه روزنامه انیس بود و بعدها در پست‌های ریاست مطبوعات، مدیریت نشرات رادیو دولتی افغانستان و مدیریت نسخ خطی وزارت اطلاعات و فرهنگ کار کرد.

ادامه خواندن غلام دستگیر پنجشیری : بی بی سی فارسی

غوث‌الدین بهروز، قاضی و شاعر خوش‌قریحهٔ سمنگان، از پیشگامان جنبش ترقی‌خواهی در این ولایت است؛ شاعری که با سروده‌های دل‌نشین و اندیشه‌های روشن‌گرانه‌اش، جوانان را به سوی آگاهی، آموزش، عدالت و ترقی‌خواهی فرامی‌خواند

بهروز عزیز، سال‌ها می‌گذرند، چهره‌ها دگرگون می‌شوند و خاطره‌ها آرام‌آرام در غبار زمان فرو می‌روند؛ اما شعر راستین هرگز نمی‌میرد و صدای شاعری که از درد مردم، سوز دل و آرمان‌های انسانی سخن گفته است، در خاموشی روزگار نیز طنین‌انداز می‌ماند.

ادامه خواندن قاضی غوث الدین بهروز ! شاعر خوش‌قریحه و صدای بیداری در سمنگان : امان معاشر

هر چند نوجوانی، شهد و شراب و قند است

لیکن حیات هستی، آلوده ای گزند است

دنیا به کام دارا، همواره میزند چرخ 

وارونه زندگانی، در شاََن مستمند است

ادامه خواندن نوجوانی، شهد و شراب و قند : شعر از؛ احمد محمود امپراطور

من عاشقِ ستیزهٔ امواجِ سرکشم

مشتاقِ صلح و زندگیِ شاد و دل‌کشم

سوهانِ عمرِ مستبدانِ زمانه‌ام

آهِ درونِ سینهٔ خلقِ ستم‌کشم

افتاده‌ام به دامنِ هندوکشِ کبیر

ادامه خواندن زنده یاد دستگیر پنجشیری؛ شب ۱۱ جدی ۱۳۷۰ ـ در زندان پلچرخی؛ چنین سرود.

در پی توجیه آن‌چه “میر مفتون” محلی‌خوان” کشور گفته‌است، نیستم. 

با دّقت می‌خواهم بگویم که او قصد بد و غرض‌آلودی نداشته‌است؛ بل صاف و ساده به این نکته پرداخته‌است که در بیرون؛ یعنی در خارج از افغانستان، هر باشنده‌ی افغانستان را از گذشته‌ها تا اکنون، بدون درنظرداشت هوّیت‌های تباری و قومی گوناگون که در کشور وجود دارد، افغان می‌دانند؛ یعنی افغانستانی و شهروند جغرافیایی به‌نام افغانستان.

حالا اگر این خوانش و برداشت را می‌پذیریم یا نمی‌پذیریم، باید از ریشه درستش کنیم و به‌نقل از عوام “الله و بلا” را به‌گردن مفتون نیندازیم.

نکته‌ی ظریفی در گفته‌های آقای مفتون وجود دارد؛ یعنی وی از ره‌گذر تاریخی هوّیت تاجیک‌ها، اوزبیک‌ها، بلوچ‌ها و سایر نحله‌های قومی و تباری را انکار نکرده، بل روایت بیرون را در باره‌ی کاربرد واژه‌ی افغان به‌مثابه‌ی هوّیت جمعی نقل کرده‌است و ذهن سلیم می‌داند که روایتِ روایت، به‌هیچ روی گناه نیست؛ بیان چشم‌داشت دیگران از ما در بیرون است که از آن نمی‌شود انکار کرد.

ادامه خواندن میر مفتون را سنگ‌سار نکنیم! : استاد جاوید فرهاد

استاد برهان‌الدین نامق با هر شاهکار خود نامی می‌شود و شهرتش در چاردانگ دنیای ادب می‌رود. شماری از دوستانی که استاد نامق را نمی‌شناسند؛ می‌پرسند: «استاد نامق کیست؟» که این همه شور و غوغا در عالم معنا افکنده است؟

دوستان عزیز و خواهندگان مهربان، من برای تان –البته تاحدی- می‌گویم که استاد نامق کیست؟ قبل از آن باید بگویم که، «نارسا اظهار [مهر] است این پیام»* 

استاد نامق مردی‌ست زاده شده در بدخشان شریف در سال 1329، میانه قد، بدخشی‌سیما، کم‌سخنِ بسیاردان، وارسته و بی‌ادعا، آهسته گپ می‌زند، آهسته راه می‌رود. کوشش می‌کند که مورچه در زیر پایش آزار نبیند، همیشه کتاب می‌خواند، همیشه مصروف نوشتن است. و همیشه هم در حال ایجاد و آفریدن شعر می‌باشد.

ادامه خواندن استاد برهان الدین نامق دانشمند و نویسنده که شهرتش در چاردانگ دنیای ادب می‌رود: رحیم ابراهیم

محمدحیدر ژوبل در سال ۱۳۰۴ هجری خورشیدی در باغبان‌کوچهٔ کابل زاده شد. دورهٔ آموزش مکتب را در زادگاهش به پایان رسانید و مدرک کارشناسی را در رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی از دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه کابل به دست آورد. او هم‌چنین برای ادامهٔ تحصیل به ایالات متحدهٔ امریکا رفت و مدرک کارشناسی ارشد را در رشتهٔ نقد ادبی و فلسفه از دانشگاه پرینستون کسب کرد.

علاقهٔ ژوبل به زبان و ادبیات فارسی دری، پژوهش‌های تاریخی و بررسی متون ادبی، مسیر علمی او را به سوی نویسندگی، نقد ادبی و تاریخ‌نگاری ادبی هدایت کرد. او از نخستین پژوهشگرانی بود که تاریخ ادبیات را با رویکرد علمی و شیوه‌ی مدرن تدوین کرد و در تحول مطالعات تاریخ ادبی نقش برجسته‌ای داشت. نگاه پژوهش‌گرانه، توجه به پیوند ادبیات با تاریخ و روان‌شناسی، و کوشش برای معرفی جریان‌های ادبی معاصر، از ویژگی‌های کار علمی او به شمار می‌روند. این علاقه او را به تألیف و پژوهش در حوزه‌های ادبی، آموزشی و فرهنگی سوق داد و آثار ارزشمندی از او بر جای ماند که از آن جمله می‌توان به «تاریخ ادبیات افغانستان»، «زبان فارسی و روش تدریس نوین و مؤثر آن»، «نگاهی به ادبیات معاصر افغانستان»، «اعجاز قرآن»، «روان‌شناسی جوانان» و «ادبیات در خلال روان‌شناسی و تاریخ» اشاره کرد. افزون بر این، ژوبل ده‌ها مقالهٔ علمی و پژوهشی در زمینهٔ ادبیات، نقد، تاریخ ادبی و بررسی متون فارسی نوشته است.

ادامه خواندن نهم عقرب روز درگذشت محمدحید رژوبل دانشمند جوان افغانستان: برگرفته از خانه مولانا بلخی

اول ماه نوامبر مصادف به (37 ) امین سالروز وفات ، زنده یاد استاد اصف مایل ، حقوقدان سابقه دار افغانستان است که بحق او را از پدران و‌معماران معارف نوین افغانستان می دانند . 

استاد مایل در سال (۱۲۸۸ خورشیدی ) در گذر  باغ نواب  شهر کابل زاده شد. وی از شاگردان ممتاز لیسه حبیبیه بود که تحصیلات عالی خود را در فاکولته حقوق و علوم سیاسی پوهنتون کابل به پایان رساند . 

تمام عمر پر بار شان ، وقف خدمت در عرصه تعلیم و تربیه  فرزندان وطن سپری گردید و در سمت‌های مختلفی چون مدیر مکاتب، رئیس تدریسات ابتدایی، معین و مشاور وزارت معارف ایفای وظیفه نمود. همچنان مدیریت مجله فرهنگی «عرفان» را نیز بر عهده داشت.

ادامه خواندن گرامیداشت از خادمان صادق و سابقه دار افغانستان محمد آصف مایل : عبدالواحد سادات 

خمس‌ سرای معاصر افغانستان

بیش از ۱۲۰ مخمس سروده‌ شده تا اکنون

احمد محمود امپراطور، شاعر، نویسنده، گرافیست و مخمس‌ سرای معاصر افغانستان، از جمله شاعرانی است که در کنار قالب های کلاسیک شعر فارسی دری، مانند: غزل، مخمس، مثلث، مستزاد، رباعی، مثنوی، مسدس و دیگر قالبهای شعری، به آفرینش آثار ادبی پرداخته است.

او با علاقه به شعر کلاسیک و معاصر، تا اکنون بیش از ۱۲۰ مخمس بر غزلیات خود و شاعران دیگر سروده است. در میان شاعرانی که غزلیات شان مورد توجه او قرار گرفته‌ اند، میتوان از این چهره‌ های ادبی نام برد:

۱. حضرت ابوالمعانی میرزا عبدالقادر بیدل

۲. کمال‌الدین مسعود خجندی (کمال خجندی)

ادامه خواندن احمد محمود امپراطور؛ شاعر، نویسنده و مخمس‌ سرای معاصر افغانستان .

گل  لاله   یانیده،   گل گه   اوخشه ب  ،  توره  میز

بؤینیمیزگه   گل  آسیب ،  آغه   جانیم    کؤره   میز

گل چرباغین آره له ب،  گل  خیمچه  دن  توته  میز

گل خیمچه سیدن توتیب ، گلنی هیدله ب اؤته میز

ادامه خواندن قیزیل – قیزیل یوزلری :دکتور فیض الله نهال ایماق

ایشیککه کیلدی بیر گدای 

عصا گه تیه نیب، هو دیدی

آی پاره قیز، اویدن چیقیب 

اوی نینگ ایگه سی یؤق دیدی 

بابا :

ادامه خواندن ایشیککه کیلدی بیر کدای : داکتر فیض الله نهال ایماق

باشد خزان تیره مه فصل بهار ما 

صد خطوه بیشتر زده پیش هم قطار ما

 روشن نمی شود شب غمناک و تار ما 

خجلت جوانه میزند از افتخار ما 

تغییری نیست در ورق روزگار ما 

————-

ادامه خواندن  روشن نمی شود شب غمناک و تار ما : احمد محمود امپراطور

دوست فرهیخته و گران‌مایه‌‌ام، دکتور صبورالله سیاسنگ، از چهره‌های ارزشمند و اثرگذار عرصه‌ی فرهنگ و اندیشه است؛ نویسنده‌ای که سال‌های پربار زندگی خویش را وقف نوشتن، پژوهش، تحلیل، نقد و بررسی کرده و آثار ارزشمندی از خود به‌جا گذاشته است.

در کتاب «سیاست و هنر»، با نگاهی به شخصیت فرهنگی و فکری صبورالله سیاسنگ، به‌ویژه جایگاه برجسته‌ی او در عرصه‌ی نقد هنری و سیاسی پرداخته‌ام. این نوشته ادای احترامی است به نویسنده‌ای که حضورش در فرهنگ معاصر ما، با اندیشه، قلم و نگاه نقادانه‌اش، ارزش ویژه‌ای دارد.

اینک که او در میان ماست و همچنان می‌نویسد، می‌اندیشد و با قلم خویش به غنای فرهنگ ما می‌افزاید، چه نیکوست که تجلیل از فرهیختگان را به زمان حیات‌شان موکول کنیم؛ زمانی که خودشان بتوانند این مهر، احترام و قدردانی را ببینند و بشنوند.

این نوشته را با نهایت احترام و ارادت به نشر می‌سپارم، به این امید که گامی کوچک باشد در تجلیل از صبورالله سیاسنگ در زمان حیاتش و ادای بخشی از دین دوستی، ارج‌گذاری و سپاس ما به این شخصیت گران‌قدر فرهنگی و ادبی.

ادامه خواندن  دکتور صبورالله سیاسنگ، از چهره‌های ارزشمند و اثرگذار عرصه‌ی فرهنگ و اندیشه است : ملک ستیز

Part Two

The fire that love sets ablaze in the heart—no one else can feel its heat. Only the lover knows how consuming that flame can be.

Lala Mohsin once said, “Love is a strange, incurable pain. No one knows when it will come to a person.”

One day, Sonia and I were walking home from school.

Sonia asked me,

“Will you come to my wedding?”

“Why wouldn’t I?” I replied.

Then she told me about her fiancé. He was one of her relatives.

Their house was filled with music and singing.

My grandmother began cursing them. She closed the ursi windows and complained that we lived in Kucha-e-Kharabat.

Shafiq was sitting there holding a glass of water, wearing his characteristic smile, and was just about to drink.

And I, like a rooster crowing at the wrong time, suddenly said,

ادامه خواندن An Original Story by Maria Daro: Sonia and Shafiq, My Uncle

ضرب المثل هاییکه درباره ی عدالت ، انصاف و بی انصافی

گفته شده است:

پاره خور، بیش قؤلینی آغزیگه تیقر.

رشوتخوار، پنج انگشتشرا  به دهانش فرو میبرد.

پاره خور- حرامخور.

رشوتخوار حکم حرامخوار را دارد.

ادامه خواندن ضرب المثهال تورکی اوزبیکی :دکتور فیض الله نهال ایماق

تو با این سیاستِ ناساز کشور را چتل کردی

تو اقشارِ وطن را دست بستی و کسل کردی 

تو در اوجِ غرورِ نا بسامانت سوار استی

تو با صد عقده مردم را گرفتارِ اجل کردی

ادامه خواندن کشور را چتل کردی : احمدمحمودامپراطور

درین نه آشیان غیر از پر عنقا نشد پیدا

همه پیدا شد اما آن‌که شد پیدا نشد پیدا

تلاش مطلب نایاب ما را داغ کرد آخر

جهانی رنج گوهر برد جز دریا نشد پیدا

دل گمگشته می‌گفتند دارد گرد این وادی

به جست‌وجو نفسها سوختم اما نشد پیدا

ادامه خواندن همه پیدا شد اما آن‌که شد پیدا نشد پیدا :شعر بیدل؛ ارسالی زبیر پاداش

همان طور که از زیرعنوان کتاب برمی‌آید، این اثر یادنامهٔ داستان‌نویس و سیاست‌دان بزرگ افغانستان اکرم عثمان است که به مناسبت دهمین سالیاد او چاپ و منتشر شده است. به لحاظ آشنایی و دوستی‌ام با دکتر اکرم عثمان و از آن‌جا که سابقهٔ دوستی و ارادت آقای سیاسنگ و اکرم عثمان به یک‌دیگر را هم می‌دانم مشتاق خواندن «برف می‌بارید» بودم. از سوی دیگر در طول سال‌های دوستی با دکتر سیاسنگ بارها و بارها در زمینه‌ی آثار اکرم عثمان و همچنین منش و رفتار او گپ زده‌ایم. برایم این پرسش مطرح بود که آیا کتاب حاوی نکته‌ی تازه‌ای برایم هست یا نه.

ادامه خواندن نگاهی به کتاب «برف می‌بارید»یادنامهٔ داکتر محمداکرم عثمان (نوشتهٔ صبورالله سیاه سنگ):محسن نکومنش

در تاریخ موسیقی افغانستان، صداهایی هستند که تنها یک آهنگ نمی‌خوانند؛ بلکه بخشی از خاطرات یک نسل می‌شوند. اکبر نیکزاد یکی از همین صداها بود؛ هنرمندی با صدای شیرین و دلنشین که سال‌های زیادی از عمر خود را وقف موسیقی و غزل افغانستان کر

اکبر نیکزاد در سال ۱۳۴۵ خورشیدی در کابل چشم به جهان گشود. از کودکی به موسیقی علاقه داشت و خیلی زود استعداد خود را در آوازخوانی نشان داد. او در کنار تحصیل، موسیقی را نیز به صورت جدی دنبال کرد و در مسیر هنری خود آموزش‌های مسلکی موسیقی را فرا گرفت.

او تحصیلات دانشگاهی خود را در رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه کابل به پایان رساند؛ علاقه‌ای که بعدها در انتخاب شعرهای آهنگ‌هایش نیز بازتاب یافت. بخش بزرگی از آثار او بر پایهٔ شعر شاعران کلاسیک و معاصر فارسی شکل گرفته است.

نیکزاد در آغاز فعالیت هنری، از آوازخوانان نام‌آشنایی چون استاد ناشناس تأثیر پذیرفت، اما به مرور توانست سبک و هویت هنری خودش را پیدا کند. صدای گرم و شیوهٔ خاص اجرای او باعث شد خیلی زود در میان مردم محبوب شود.

ادامه خواندن اکبر نیکزاد ضایعه‌ای برای موسیقی افغانستان: برگرفته از پست هندوکش .

کتاب رمان «حماسه»، اثر ماریا دارو، با شاهکار هنری استاد مرتضی پردیس، در سایت ماریا دارو منتشر شد. علاقه‌مندان می‌توانند از طریق لینک زیر، کتاب را مطالعه کنند.https://mariadaro.com/wp-content/uploads/2026/09/Amossa-PDF.pdf

اول) لطیف ناظمی شاعر مشهور افغانستان از سوی خانم محبوبه ابراهیمی متهم شده است که در حاشیه یک محفل شعر او را بدون اجازه‌اش بوسیده است. راست باشد یا نباشد، حالا این اتهام به آقای ناظمی چسبیده است. او می‌تواند سکوت کند و به‌جای خودش دوستان و حامیانش در رسانه‌ها به دفاع از او قلم بزنند و بگویند که ناظمی استاد است، ناظمی پیر است، ناظمی مریض است، و ناظمی بی‌گناه است. به‌جای تشویق او به سخن گفتن یا به محکمه رفتن، غزل‌ها و کتاب‌ها و کارنامه‌های ادبی او را به رخ مردم بکشند تا پهلوانی ادبی او دلیل عدم خوگری اخلاقی‌اش تعبیر شو

ولی ادیب چیره دست لزوما پاک از خطا نیست. شاعر پخته حتما بر غرایز خود حاکم نیست و احتمال دارد اخلاقش مثل شعرهایش سره نباشد؛ همان‌طوری که یک مولوی مسلط بر شریعت یا تاجر موفق می‌تواند زن‌ستیز، آدم‌کش و بداخلاق باشد. از این‌رو استناد به شعر لطیف ناظمی برای پاک جلوه‌دادن اخلاقی او اشتباه است، بدآموزی دارد و کسانی که دست به این کار می‌زنند دوستان دانای ناظمی نیستند.

ادامه خواندن چند نکته درمورد اتهام بوسه به لطیف ناظمی : نويسنده؛ يونس نگاه

من برای نخستین‌بار استاد لطیف ناظمی را در یکی از برنامه‌های تجلیل از دومین مجموعه شعرم، «جوانه‌های سبز غزل»، در شهر فرانکفورت آلمان دیدم. این دیدار به حدود دو دهه پیش برمی‌گردد.

در طول این سال‌ها، بارها در مجالس ادبی و فرهنگی فرصت دیدار با ایشان را داشته‌ام. آنچه من در شخصیت دکتر ناظمی دیده‌ام، شخصیتی فرهیخته، متین، عمیق، با تدبیر و درخور احترام بوده است. در تمام این سال‌ها، نه تنها هیچ رفتار آزاردهنده یا خارج از عرف و حرمت انسانی از ایشان نسبت به خود ندیده‌ام، بلکه همواره از دانش، منش و راهنمایی‌های ادبی ایشان بهره برده‌ام.

اکنون اما ادعاهایی مطرح شده است مبنی بر اینکه گویا در جریان یک برنامه فرهنگی، از سوی ایشان نسبت به دو بانو رفتار تعرض‌آمیز یا آزار جنسی صورت گرفته است.

ادامه خواندن برداشت من از استاد لطیف ناظمی و ضرورت بررسی حقوقی یک ادعای سنگی : نادیه فضل

A Tribute to Its Writers and Actors — with an Honest Reflection on Its Final Chapter

By Maria Daro

There are television dramas that entertain us for a while, and there are dramas that stay in our minds long after the final scene.

Sen Anlat Karadeniz is one of them.

I watched this series not only as a viewer, but as a writer watching other writers, and as an artist trying to understand the world that other artists created.

What I found was much more than a love story.

ادامه خواندن Sen Anlat Karadeniz: When Love Challenges Tradition

خدا خراب کند ، هرکه فکر«پرچم» کرد

سری که فخرجهان بود ، درجهان خم کرد

بزوربازوی بیگانه تکیه زد، خود را

به کرسی یی که ثباتی نداشت ، محکم کرد

ادامه خواندن سری که فخر جهان بود، درجهان خم کرد: محترم نسیم اسیر

از دیروز به این طرف برگه های فیسبوک دچار اخبار اتهامات رنگارنگ به یکی از شخصیت های بزرگ فرهنگی ما استاد لطیف ناظمی شده. و هرکس بدون شناخت از این استاد گرانمایه ابراز نظر می کنند.

من این مرد اندیشمند و پر بار را بیشتر از 57 سال می شناسم و درتمام این مدت یک رفتار نامناسب و بیجایی از ایشان ندیده ام. ایشان همیشه مبادی آداب بوده، در حدی که وقتی جوک یا لطیفه ی را بیان می کنند، نخست عذر خواهی کرده و بعد با ظرافت خاص لطیفه را ابراز می دارند.

در مورد علم و دانشش که امیدوارم همه لب ببندند چون در حد علم او در ادبیات و زبان کمتر کسی را سراغ داریم.

ادامه خواندن اتهامات رنگارنگ به یکی از شخصیت های بزرگ فرهنگی ما استاد لطیف ناظمی : هما طرزی